De impact van de Omgevingswet op ruimtelijke besluitvorming

Sinds 2024 is de Omgevingswet van kracht. Daarmee is het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) het nieuwe vertrekpunt geworden voor wat er juridisch is toegestaan in onze leefomgeving. Nieuwe ruimtelijke plannen en wijzigingen moeten voortaan via dit stelsel worden vastgelegd, maar voor veel organisaties roept dat vragen op. Hoe krijg je nu het beste inzicht in de regels die voor een specifieke plek gelden, en hoe sluit dat aan op het eigen werkproces? Drie inzichten laten zien waar de knelpunten, maar ook de kansen liggen. 

Een grote uitdaging is het toegankelijk maken van de juridische kaders van het DSO voor mensen die beleid maken of uitvoeren. Inzicht krijgen in welke regels waar gelden is in veel gevallen nog omslachtig en versnipperd. De beschikbare informatie is vaak technisch, lastig te interpreteren en zelden visueel vertaald naar een overzichtelijke kaart. Met name beleidsmedewerkers missen hierdoor nu vaak het overzicht dat nodig is om goed onderbouwde keuzes te maken voor ruimtelijke ontwikkeling. Een manier om deze regels in één oogopslag te kunnen zien, met de juridische context direct gekoppeld aan de geografische locatie is nu nog niet vanzelfsprekend. 

Dit blijkt ook uit een rondgang onder betrokkenen tijdens Esri Connect, waarbij een meerderheid van de deelnemers van onder meer overheden en nutsbedrijven aangaf op zoek te zijn naar een oplossing om hun ruimtelijke plannen en omgevingsdocumenten in ArcGIS inzichtelijk te krijgen. 

Veel GIS-professionals zijn al actief bezig met het implementeren van de DSO-regels. Vaak ontwikkelen zij eigen (tijdelijke) oplossingen om informatie over regels op locatie inzichtelijk te maken. Deze initiatieven zijn meestal echter bedoeld voor intern gebruik en houden minder rekening met andere belanghebbenden, zoals degenen waarvoor de gevolgen van de besluitvorming gelden. De behoefte aan een robuuste, toegankelijke en deelbare oplossing wordt echter steeds groter.  

Tegelijkertijd blijk uit de rondgang dat veel organisaties zo’n oplossing wel als belangrijk zien, maar nog niet als urgent. Een verklaring daarvoor is dat er nog niet veel pasklare oplossingen beschikbaar zijn, wat het lastiger maakt de voordelen en business-case te bepalen. 

De manier waarop overheidsregels worden vastgelegd is veranderd. Waar vroeger bestemmingsplannen werden gemaakt op basis van het Informatie Model Ruimtelijke Ordening (IMRO), wordt nu het Informatie Model Omgevingswet (IMOW) gebruikt voor omgevingsdocumenten. Dat betekent dat regels nu direct gekoppeld zijn aan specifieke locaties of gebieden op de kaart, in plaats van aan abstracte bestemmingsvlakken. Vanwege deze verschillen in modellering is het niet langer mogelijk om bestaande kaartgerichte oplossingen die gebaseerd zijn op IMRO, zoals de ruimtelijke plannen (IMRO)-services van Esri Nederland, te blijven gebruiken voor de nieuwe IMOW-gebaseerde omgevingsdocumenten. 

Ook is de landelijke voorziening voor ruimtelijke plannen (Ruimtelijkeplannen.nl) vervangen door het DSO. Deze plannen vallen buiten de reikwijdte van de afname-services van Ruimtelijkeplannen.nl, waardoor de ruimtelijke plannen (IMRO)-services van Esri Nederland sinds de inwerkingtreding niet meer actueel zijn. Dit maakt deze services naarmate de tijd verstrijkt steeds minder bruikbaar en vraagt om een moderne, toekomstbestendige oplossing die het DSO en de implicaties daarvan meeneemt. Uit onze rondgang kwam naar voren dat het toepassingsgebied van zo’n oplossing naar verwachting vooral op het gebied van beleidsontwikkeling en ruimtelijke ordening en vergunningen ligt. 

Dit heeft ook impact op grote opgaven zoals de woningbouw, energietransitie en klimaatadaptatie. Juist daar is behoefte aan duidelijkheid. Wat mag waar en onder welke voorwaarden? Overzicht is daarbij cruciaal, terwijl het nu vaak ontbreekt aan een visuele vertaling van regels die nodig is om keuzes te maken en snellere besluitvorming mogelijk te maken.